Kenmerken van HSP. Wat maakt iemand hoogsensitief?
Vier eigenschappen die samen het beeld vormen. Lees of je jezelf erin terugziet.
Het DOES-model
Elaine Aron, de psycholoog die hoogsensitiviteit op de kaart zette, bundelde de eigenschap in vier kenmerken. Samen vormen ze het DOES-model. Een hoogsensitief persoon herkent zich in alle vier. Wie maar één van de vier herkent, is waarschijnlijk niet hoogsensitief maar wel ergens gevoelig op.
Hieronder leg ik per kenmerk uit wat het inhoudt en hoe het zich in het dagelijks leven laat zien.
Diepe verwerking
Je denkt langer en grondiger na over wat je meemaakt. Een opmerking blijft hangen. Een gesprek van vanmorgen komt 's avonds in bed nog langs. Je zoekt naar het waarom achter dingen en geeft je niet snel tevreden met een oppervlakkig antwoord.
Dat heeft een mooie kant. Je ziet verbanden die anderen missen. Je geeft doordachte adviezen. Je herkent patronen in mensen en situaties. Het kost ook iets. Soms ben je moe van je eigen denken nog voor de dag begint.
Overprikkeling
Veel prikkels tegelijk overweldigen je. Het licht in de supermarkt, een tv op de achtergrond, een collega die net iets te hard belt, een geur die je niet kunt plaatsen. Je zenuwstelsel registreert het allemaal en het stapelt sneller dan bij anderen.
Op een drukke verjaardag merk je halverwege dat je glazig kijkt. Een stadsdag voelt fysiek als rennen, ook als je gewoon gelopen hebt. Stilte is voor jou geen luxe maar voeding.
Emotionele respons en empathie
Je voelt sterk wat er bij anderen leeft. Een gespannen sfeer in een kamer voel je voordat er een woord is gevallen. Iemand die zegt 'het gaat wel' terwijl het niet zo is, daar ben je niet in te trekken. Films, muziek, beelden in het nieuws, het raakt je dieper en langer dan gemiddeld.
In relaties is dat een gave. Je weet wat de ander nodig heeft, vaak voordat hij het zelf doorheeft. In je werk en in drukke groepen kost het ook moeite. Je neemt mee naar huis wat niet van jou is.
Oog voor subtiliteit
Je merkt details op die anderen passeren. Een trilling in iemands stem. Een nieuwe haarsnit. Een geur die je terugbrengt naar je grootmoeders keuken. Het zijn de kleine dingen die voor jou het beeld completeren.
Dat geeft inzicht en het maakt het leven rijker. Het maakt het ook intenser. Je kunt niet zomaar wegzetten wat je hebt opgemerkt. Het zit in je hoofd en het vraagt om plaats.
Als je deze vier herkent, is er iets om mee te werken.
Niet om de eigenschap weg te halen. Wel om de manier waarop ze door je leven loopt te zien en te kiezen wat je ermee doet.
Vier kenmerken, geen vaste identiteit
De vier kenmerken beschrijven hoe je zenuwstelsel werkt. Ze zeggen niets over wie je bent. Toch zie ik vaak dat mensen zichzelf gaan vereenzelvigen met hun gevoeligheid, alsof ze niets anders zijn dan hun overprikkeling of hun empathie. Dat is precies waar psychosynthese een andere kijk biedt.
Je hebt een zenuwstelsel dat diep verwerkt, snel prikkels opneemt en sterk meevoelt met anderen. Dat is niet wie je bent, dat is wat je hebt. Het onderscheid lijkt subtiel maar werkt door. Wie zegt "ik ben nu eenmaal overprikkeld" geeft zich over aan het kenmerk. Wie merkt "er is nu overprikkeling in mij" houdt de ruimte om er iets mee te doen. Assagioli noemde dat vermogen om niet samen te vallen met een deel van jezelf disidentificatie, en het is precies wat nodig is om met deze vier kenmerken te leven zonder erdoor overgenomen te worden.
Vanuit die ruimte, het Zelf, kun je kiezen wanneer je je empathie inzet en wanneer je haar even opzij zet. Wanneer je dieper wilt nadenken en wanneer dat denken je in de weg zit. Dat is geen truc om de kenmerken te overwinnen. Het is de kern van er rustiger mee leven.
Hoe dat er in een gesprek uitziet
Bij mij komen mensen vaak met een van de vier kenmerken als grootste last. De een is doodmoe van het voortdurend aanvoelen van anderen, de ander raakt vast in eindeloos doordenken over een simpele beslissing. We beginnen dan niet met het kenmerk wegwerken maar met kijken wie er precies aan het woord is als het kenmerk de overhand neemt.
Iemand vertelde dat ze in elk gesprek eerst voelde wat de ander nodig had, voordat ze wist wat zij zelf vond. In de sessies bleek dat een heel oud deel van haar, dat als kind had geleerd dat opletten op de stemming van haar ouders veiliger was dan op zichzelf letten. Toen dat deel zichtbaar werd, kon ze het een plek geven in plaats van erdoor geleefd te worden. Haar empathie bleef, maar hij werd een eigenschap in plaats van een dwang.
Wanneer kenmerken een probleem worden
De kenmerken zelf zijn neutraal. Lastig wordt het als je leven er geen ruimte voor maakt. Wie de hele week doordendert en in het weekend tot rust komt door op de bank te vallen, leeft niet met zijn hoogsensitiviteit maar ondanks. Op een dag houdt het lichaam dat niet meer vol.
Veel mensen melden zich pas voor counseling als ze al voorbij de grens zijn. Een burnout, een langdurige stressperiode, een diep gevoel van leeg zijn. Lees ook waarom hoogsensitieve mensen sneller uitvallen op werk, of hoe je praktisch omgaat met hooggevoeligheid.
Veelgestelde vragen
Diepe verwerking, snel overprikkeld raken, sterke emotionele respons en oog voor subtiele signalen. Samen heten ze het DOES-model van Elaine Aron. Een hoogsensitief persoon herkent zich in alle vier, niet alleen in één.
Vaak aan kleine dingen. Iemand die na een drukke dag stilte opzoekt, die opmerkt dat het in een ruimte gespannen is voordat anderen het voelen, die diep nadenkt voor hij iets zegt. Hoogsensitiviteit is niet altijd zichtbaar voor de buitenwereld.
Ja. Ongeveer dertig procent van de hoogsensitieve mensen is extravert. Introvert zijn gaat over waar je energie van krijgt, HSP gaat over hoe diep je prikkels verwerkt. Het overlapt vaak, maar het is niet hetzelfde.
Onderzoek wijst die kant op. Hoogsensitiviteit komt vaak in families voor. Het is een aangeboren eigenschap van het zenuwstelsel, niet iets wat door opvoeding of omgeving ontstaat. Wel kan opvoeding bepalen hoe goed je ermee leert leven.
Nee. Je bent het of je bent het niet. Wel kunnen gebeurtenissen ervoor zorgen dat je gevoeliger gaat reageren, bijvoorbeeld na een burnout of een trauma. Dat is geen hoogsensitiviteit in de strikte zin, maar wel een verhoogde gevoeligheid die echt is.
Zullen we kennismaken?
Het eerste gesprek is gratis en vrijblijvend.